به دعوت انجمن جهانی زرتشتیان، دکتر حیدری ملایری، پژوهشگر در رشتۀ ستاره‌شناسی و فیزیک و مسئول و مدیر پژوهش در رصدخانۀ پاریس، در ۲۱ مه آینده سخنرانی خواهد داشت با عنوان “گاهشمار و سالنمای خیام، فیلسوف و ریاضیدان قرن ۱۱ میلادی”. پذیرش در این سخنرانی، از راه ثبت نام برای همگی آزاد است.

یکی از برجسته‌ترین کارهای خیام را می‌توان اصلاح گاهشماری ایران در زمان وزارت خواجه نظام‌الملک، که در دورهٔ سلطنت ملکشاه سلجوقی بود، دانست. وی بدین منظور مدار گردش کرۂ زمین به دور خورشید را تا ۱۶ رقم اعشار محاسبه کرد.

پیش از اسلام و به روزگار ساسانیان (۲۲۶ تا ۶۵۲ میلادی) هر سال مرکب از ۳۶۵ شبانه روز در ۱۲ ماه بود. از آنجا که سال مداری یا حقیقی ۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۹ ثانیه است و سال عرفی ساسانیان، سرراست ۳۶۵ روز بود، هر ۴ سال یک بار، سال عرفی از سال حقیقی یک روز عقب می افتاد و نقطۀ اعتدال بهاری با اول فروردین برابری نداشت. همچنین هر ۱۲۰ سال یک بار، سال عرفی یک ماه از سال حقیقی عقبتر بود.

اخترشناسان ساسانی چاره ر را در این دیدند که با گذشت هر ۱۲۰ سال، یک سال را به صورت چرخشی ۱۳ماهه حساب کنند. یعنی پس از ۱۲۰ سال نخست، دو ماه فروردین و پس از ۱۲۰ سال دوم، دو ماه اردیبهشت داشته باشند و به همین ترتیب تا ماه اسفند پیش روند. این روش تا پایان دورۂ ساسانی دنبال شد، اما پس از اسلام به فراموشی رفت و همخوانی سال عرفی با سال حقیقی به هم خورد.

در زمان سلطنت ملکشاه سلجوقی (۴۶۵ تا ۴۸۵ هجری قمری) و وزارت خواجه نظام الملک توسی، شاید به اشارۀ خواجه، تصمیم گرفتند تا به نابسامانی در گاهشماری پایان دهند و از اینرو خیام نیشابوری را مأمور کردند که با همراهی گروهی از اخترشناسان برجسته، محاسبات جدیدی را ترتیب دهد.

در آن زمان، خیام که هنوز از مرز ۳۰ سالگی نگذشته بود، آوازۀ علمی شایانی داشت و مورد احترام ملکشاه سلجوقی و خواجه نظام الملک بود. بدین سبب اصلاح تقویم به او واگذار شد.

تنظیم گاهشماری جلالی و زیج پیوسته به آن که زیج ملکشاهی خوانده شد، به احتمال زیاد در شهر اصفهان — پایتخت سلجوقیان — و بنابر گفته‌ای دیگر در ری یا نیشابور آغاز گشت.

اعضای گروه تنظیم تقویم غیر از خیام عبارت بودند از ابومظفر اسفزاری، ابوعباس لوکری، محمد بن احمد معموری، میمون بن نجیب واسطی و ابن کوشک بیهقی مباهی. همچنین عبدالرحمان خازنی (خدمتکار خزانه‌دار مرو) که به شکل غیرحرفه‌ای و بنا بر دلبستگی شخصی به پژوهش دربارۀ تقویم سرگرم بود، در شهر مرو محاسبات جداگانه‌ای را به انجام رساند و یافته‌های علمی خود از جمله شیوۀ سنجش نوروز را برای گروه خیام فرستاد. بخشی از محاسبات خازنی از سوی گروه پذیرفته و به رسمیت شناخته شد. امروزه، از این نامها که هریک ستارگانی در سپهر دانش بودند، چیز زیادی نمی دانیم و خیام را نیز بیشتر به اسباب و علل دیگر از جمله رباعیاتش می شناسیم. تقویم دقیقی هم که از زیر دست اینان بیرون آمد، به نام شاه زمانه، ملکشاه سلجوقی، تقویم جلالی خوانده شد؛ نه تقویم خیامی.

تقویم جلالی موفق شد که سال عرفی را با سال طبیعی تطبیق دهد. نه تنها نوروز درست در اول بهار یا به اصطلاح اخترشناسان در نقطۀ اعتدال بهاری جای گرفت، بلکه همۀ فصلهای عرفی با فصلهای حقیقی منطبق شد. اینکه در تقویم ایرانی یا همان جلالی، بهار و تابستان ۹۳ روز است، فصل پائیز ۹۰ روز دارد و زمستان ۸۹ روز حساب می شود، برای این است که اول هر فصل عرفی دقیقا برابر با آغاز فصل حقیقی باشد.

سالی که با تقویم جلالی محاسبه می شود، برخلاف سال میلادی که در هر ۱۰ هزار سال، نزدیک به سه روز با سال حقیقی اختلاف پیدا می کند، همواره مطابق با سال حقیقی است و هیچگاه از آن پس نمی ماند. از همین رو، سالهای کبیسه در تقویم جلالی ثابت نیستند و بر مبنای رصد سالانه تعیین می شوند.

به طور معمول هر چهار سال یک بار، سال را کبیسه می گیرند. اما پس از گذشت ۲۸ یا ۲۹ سال، کبیسه گرفتن پس از ۵ سال اجرا می شود ؛ یعنی به جای آنکه سال ۳۲ را کبیسه حساب کنند، سال ۳۳ را کبیسه می گیرند.

تاریخ تأسیس تقویم جلالی، روز جمعه نهم رمضان سال ۴۷۱ هجری قمری بود. در این تاریخ، خیام کمابیش جوانی ۳۲ ساله بود. لابد در این ۳۲ سال دانش بزرگی اندوخته بود که می توانست دقیقترین تقویم جهان را تنظیم کند، تقویمی که هزار سال پس از او هنوز به کار می آید و ارزش و اعتبارش کاستی نگرفته است.

سخنران : دکتر حیدری ملایری، پژوهشگر در رشتۀ ستاره‌شناسی و فیزیک، مسئول و مدیر پژوهش در رصدخانۀ پاریس
پرسش و پاسخ در چهارچوب سخنرانی

روز شنبه ۲۱ مه ۲۰۱۱ ساعت ۱۸:۳٠
پایان برنامه ساعت ۲٠
بهای بلیت: € ۵، هموندان € ۳، دانشجویان رایگان

Réservation :

• Téléphone : 01 47 27 78 03
• Courrier électronique

Centre Zoroastrien de Paris
2bis, av. de Montespan 75116 Paris
M° : Victor Hugo, Rue de la Pompe