و زبانِ پارسی را چه شده‌است؟
بِد اين لطيفی و خوبی
که آن معانی و لطائف
که در پارسی آمده‌است،
در تازی نيامده‌است!
شمسِ تبريزی

مصاحبه با رادیو فردا

اين دفترِ الکترونيک تلاش دارد که نقشِ کتابی مرجع را بازی کند، بر اين پايه برخورداری از آن نيازمندِ آگاهی نسبی از زبانِ پارسی نو (فارسی، دری يا تاجيکی) میباشد. به زبانِ ديگر، اين دفتر برازندۀ خودآموزی يا آموزشِ زبان به کسانی که پيشينۀ زبانی ندارند نيست، چون ساختارِ آموزشی ندارد و ترتيبِ گفتارهای آن بر پايۀ باره‌های دستوری انجام گرفته. «دانش‌نامۀ دستورِ زبانِ پارسی نو» تنها زبانِ فارسی امروزه را بررسی نمیکند، بل که تمامی برهه‌های زمانی زبانِ پارسی نو (به عنوانِ جانشينِ زبانِ پارسی ميانه) را فرا میگيرد. کنکاش در بارۀ پارسی نو در اين دفتر در چهارچوبِ زبانهای ايرانی انجام گرفته، ولی مقولۀ آن تنها نمونه‌های کتبی زبانِ پارسی نو میباشد و به عنوانِ زبانِ امروزی به گويشِ رسمی ايران و افغانستان میپردازد، و همچنين ويژگيهای گويشِ رسمی تاجيکستان در آن جایگاهِ سزاواری دارند. نمونه‌های شفاهی و نيز زبانها و گويشهای ديگر در اين دفتر به ندرت و تنها برای مقايسه به چشم میخورند. همچنين اين دفتر به ديدگاه‌های آواشناختی دستورِ زبان نمیپردازد.

پرداختِ کامپيوتری اين دفتر بر پايۀ ويژگيهای زير انجام پذيرفته ‌است:

• برای نگارش تنها کُدِ HTML به کار رفته است. در متنِ گفتارها هيچ پاره‌برنامه يا تصويری نهفته نيست. برای همين متنِ دفتر از اين ويژگيها برخوردار است:
  • هر گفتاری را میتوان به آسانی روی کامپيوتر ذخيره و بی نياز به پيوسته‌بودن به اينترنت دوباره باز کرد (با اين همه شايسته است که به گفتارها دستِ کم گاه‌به‌گاه در اينترنت با نشانی http://www.fazel.de/dastur/ سر زد و از تصحيحها و دگرگونيها بی‌بهره نماند).
  • خواننده برای برخورداری از اين دفتر نياز به نصبِ هيچ برنامه‌ای بر روی کامپيوترِ خود ندارد.
  • حجمِ فايلها هرچه کمتر است، تا بتوان به گفتارها از راهِ اينترنت هرچه تندتر دست‌رسی يافت.
• نمايشِ متنهای پارسی نو نيازی به تنظيمِ و تغييرِ نمايشِ نوشتار در براوزر (encoding) ندارد.
• برای نمايشِ متنهای پارسی نو تنها نوشتار (فونت)هائی که با خودِ ويندوز (از ۲۰۰۰ به بالا) در کامپيوتر نصب میشود به کار رفته‌اند و نيازی به نصبِ نوشتارِ ديگری نيست.
• برای نمايشِ متنهای اوستائی نياز به نوشتارِ «دين‌دبيرۀ آراسته DinDabir.ttf» است، که ساختۀ نگارندۀ همين «دانش‌نامۀ دستورِ زبانِ پارسی نو» است و میتواند برای نمايشِ اين دفتر به کار رود.
• متنِ دفتر از دقّتِ مونيتورِ ۴۸۰ در ۶۴۰ به بالا نمايش‌پذير است.
• گفتارها را میتوان به آسانی از براوزر به چاپگر فرستاد.
• در بالای هر گفتار لينکهائی برای دست‌رسی به متنِ همان گفتار به زبانهای ديگر جای گرفته‌اند.
• همچنين در بالای هر گفتار لينکهائی به طبقه‌بنديهای بالاتر برای جهت‌يابی و رجوعِ سريع در دسترس میباشند.
• در پايانِ هر گفتار تاريخِ واپسين ويرايش به چشم میخورد.

م. معین

يکی از پيش‌کسوتانِ زبان‌شناسی ايرانی، دکتر م. معين، در سالِ ۱۳۳۰ یزدگردی در ديباجۀ جُنگِ «طرحِ دستورِ زبانِ فارسی» مینويسد:

عدّه‌ای میگويند:«هنوز زود است که دستورِ زبانِ فارسی تدوين و طبع شود.» اينان چند گروه اند:
دسته‌ای دليلی بر اين مدّعا اقامه نمیکنند، و اساساً با هر کارِ مثبتی مخالفت میورزند، و ما را با آنان کاروگفتار نيست.
گروهِ ديگر گويند: «دستور را يک تن نمیتواند بنويسد.» اين گفتاری ست درست و «قولی ست که جملگی بر آن اند».
… گروهِ ديگر گويند: «تا همۀ متنهای نظم و نثرِ فارسی چاپ نشود، دستورِ زبانِ فارسی نبايد تدوين گردد.» ادّعائی ست شگفت، چه اين عدّه همين گفتار را در بارۀ لغت‌نويسی فارسی نيز تکرار میکنند و میگويند:«تدوينِ لغتِ فارسی نبايد صورت بگيرد جز پس از تصحيح و طبعِ کلّيّۀ متون.»

امّا بايد دانست که تصحيحِ متون جز با مراجعه به کتبِ لغت و اطّلاع بر قواعدِ صرف‌ونحوِ زبان ميسّر نيست. پس در اين صورت دور لازم آيد: «دستور و لغت را نبايد تدوين کرد، ز یرا همۀ متون چاپ نشده. متون را نبايد تصحيح کرد، ز ايرا لغت و دستورِ زبان تدوين نگرديده‌است.»!

عقلِ سليم حکم میکند که با مراجعه به متونِ نظم و نثرِ چاپ‌شده و نسخِ خطّی — تا آن جا که مقدور است — و با استفاده از تحقيقاتِ گذشتگان و معاصرانِ شرقی و غربی دستورِ زبان و لغت تدوين شود، و همين دستور و لغت در تصحيحِ متون مورد استفاده قرار گيرد. متنهائی که بعداً تصحيح و طبع خواهد شد، ناگزير بعضِ نقاطِ تاريکِ لغت و دستور را روشن خواهد کرد، و موجبِ تجديدِ نظر در برخی از قواعدِ دستوری … خواهد شد.

چنين اثرِ دستوری‌ای در چنين ابعادی نيازمندِ همکاری پيوستۀ خوانندگانِ زبان‌شناس و زبان‌دان است. از اين رو خواهشمند ام که ديدگاهها، تصحيحها و آگاهيهای خود را که اين دفتر را پربارتر کنند را از راهِ ايميل به نشانی dastur@fazel.de بفرستيد.

اين دفتر حاصلِ چندين سال کار و پژوهش است و بی همکاری و پشتگرمی همسرم، خانمِ طنّازِ فاضل و نيز پدر و مادرم، آقای منوچهرِ فاضل و خانمِ پريوشِ نوروز شدنی نمیبود. از ايشان و نيز از آقايانِ دکتر ج. شهيدی، دکتر خسروِ فرشيدورد، دکتر ح. انوری، دکتر ح. احمدی گيوی و دکتر م. ماحوزی به خاطرِ پشتيبانی دانشيشان بی‌اندازه سپاس‌گزار ام.

۱۰ آذر ۱۳۷۴ یزدگردی
آلمان، بن
نويدِ فاضل